Franz Kafka – Dönüşüm

“Gregor Samsa bir sabah bunaltıcı düşlerden uyandığında, kendini yatağında dev bir böceğe dönüşmüş olarak buldu.”  Franz Kafka bu sarsıcı cümle ile başlar kitabına.

Kafka, 1883 yılında Prag’ta ailenin ilk çocuğu olarak dünyaya gelmiştir.  Babasıyla kötü bir ilişkisi olan Kafka’nın hayatı babasının baskıcı yönlendirmeleriyle şekillenir. Dönüşüm kitabındaki baba figürü Kafka’nın babasıyla bu açıdan benzerlikler taşır. Kafka, “Baba’ya Mektuplar”  eserinde  yazdığı mektupları korkusundan ne babasına göndermiştir, ne de yayınlamak istemiştir.

Dönüşüm, Kafka’nın en çok bilinen kitaplarının başında geliyor. dönüşüm her ne kadar Kafka’nın en meşhur öykülerinden birisi olsa da Kafka bu öyküden hiçbir zaman tam olarak hoşnut olmamıştır.

kurt wolff’a şöyle diyor dönüşüm için; ” dönüşümü çok itici buluyorum. okunmaz bir sonu var. yetkinlikten her bakımdan uzak. o zamanlar çalışmam o iş yolculuğu yüzünden kesilmeseydi herhalde çok daha iyi olurdu.”

nişanlısı felice bauere yazmış olduğu mektupların birinde ise şunu diyor; “seni düşünerek dinlenmek için şimdi bir yana bıraktığım bu öykü, nasıl da eşi bulunmaz bir iğrençlikte! şimdiden yarıyı biraz geçmiş durumda ve ben genelde bu öyküden memnun değilim…”

* … şimdi evde dönüşüm’ü okuyorum ve kötü buluyorum. belki gerçekten yitik biriyim, bu sabahki hüzün yeniden gelicek, karşısında uzun süre dayanamayacağım, çünkü beni umarsızlığa sürüklemekte.

 

Kafka’nın Gregor Samsa için karakter olarak neden böceği seçtiğiyle ilgili olarak iki fikir öne sürülmektedir. İlk iddia, Kafka nin babasinin ona bir mektupta edebiyata olan egilimini kastederek “sen bir boceksin, parazitsin ailenin sirtinda” demesinden esinlenerek yazildığı söyleniyor. İkincisi ise  dostoyevski’nin kendi hayatından, bunalımlarından ve çelişkilerinden yola çıkarak yazdığı yeraltından notlar’daki;

“sevgili okuyucularım, sizin dinlemek isteyip istemediğinizi bilmem ama, şimdi size niçin bir böcek bile olmadığımı anlatmak istiyorum. şunu size bütün ciddiyetimle söyleyeyim, pek çok kez böcek olmayı istemişimdir.” şeklindeki ifadesine, -dostoyevski’nin yeraltı notlarına- gönderme yaptığı da ifade ediliyor.

Kafka kitabın kahramanı olan Gregor Samsa’nın dönüştüğü böceği çok az anlatır. Gregor’un böceğe dönmesini sorgulamaz. Tıpkı Samsa gibi Samsa’nın ailesi de bunu sorgulamadan uyum sağlamaya çalışır. Kitabın böcekle bağdaştırılmaması için kitabın kapağını tasarlayan ressama bir not bırakmıştır. Bıraktığı notta kitabın kapağında bir böcek çizilmesini kesinlikle istememiştir. Bunun yerine öneri olarak karanlık bir odaya bakan Anne, baba ve kız kardeş tasarımının iyi olacağını ifade eder. İlk zamanlarda bu istek dikkate alınmış olsa da sonrasında kapak resmi böcek olan kitaplar yayınlanmıştır. Bu Kafka’ya yapılan ikinci bir ihanettir. Diğeri, Kafka vasiyeti olarak kitaplarının, not ve mektuplarının ölümünden sonra yakılmasını ister. Ancak arkadaşı Max Brod bu vasiyetini yerine getirmez.

Bir sabah uyandığında böceğe dönüşen Kafka, yeniden uyuyup uyandığında bunun geçeceği düşüncesiyle tekrar uyur. Ancak uyandığında değişen birşey yoktur. Bir sürü bacağı, bölümlenmiş karnı gözlerinin önünde çaresizce parıldıyordu. Beş sene boyunca işe geç kalmamış Samsa ilk kez işe geç kalıyordur ve birazdan çalıştığı mağazadan bir yetkilinin evine geleceğini düşünerek hazırlanmak için ayağa kalkar. Ancak başaramaz ! Çok geçmeden eve gelen yetkili Samsa’yla konuşmak ister ancak kapı kapalı olduğu için içeri giremezler. Samsa kapıyı açmak için çaba gösterse de bu pek kolay olmaz. Kapıyı açtığında Samsa’nın anne ve babası gibi yetkili de çok şaşırır ve oradan ayrılır. Oysa samsa babasının şirkete olan borçlarını, kız kardeşini konservatuara gönderme planlarını düşünerek gitmemesi için yalvarır ancak değişen sadece bedeni değil sesi de değişmiştir. O günden sonra odasına kilitlenen Samsa’ya kız kardeşi bakar. Samsa artık çalışmadığı için evin diğer bireyleri çalışmaya başlar. Eskiden eve ekmek getiren oğlu’na saygı gösteren babası artık Samsa’dan hiç hazzetmez. Kapının açık kaldığı birgün yemek yenildiği esnada dışarı çıkan Samsa’yı odasına doğru kovalar. Bu sırada üzerine yemek masasındaki meyvelerden de fırlatır. Attığı bir elma Samsa’nı kabuğuna saplanır ve ona acı verir. Burada bir dipnot düşmek istiyorum. Kitabı incelemelerinde Elma’nın özellikle seçildiği ifade edilir. Çünkü Elma Hz.Adem ve Havva’nın cennetten kovulmalarına sebep olan meyvedir ! Kız kardeşi bir süre sonra artık Samsa’ya bakmamaya başlar. Artık getirdiği yemekleri baştan savma bir şekilde vermektedir Samsa’ya. Son demlerde ise artık evin yeni hizmetçisi Samsa’yla ilgilenmeye başlar.  Maddi durumlarının kötüye gitmesi sebebiyle evin bir odasını verdikleri üç kişiye yemeklerini hazırladıkları bir günde Grete mutfakta keman çalmaya başlar. Keman sesi duyan üç kiracı kızın yanlarında çalmasını ister. Grete odaya gelip keman çaldığında Samsa’da bu sesi duyar ve kız kardeşinin keman çalmasına sevindiği için yanına gitmek ister. Yanına yaklaştığı sırada kiracılar ve ev ahalisi Samsa’yı(böceği) görür ve gülmeye başlar. Onları odasına gönderen baba Samsa’ya kızar. Samsa’nın kardeşi artık Samsa’ya dayanamadığını ondan kurtulmaları gerektiğini bu böceğin abileri olamayacağını o olsa kendilerini bu halde görünce çekip gideceğini söyler.   Yeni haline alışmaya başlayan odada kendisine eğlenme ortamları sunan, ailesinin yanına daha çok sokulan Samsa kardeşinin bu sözlerinden sonra zor da olsa arkaya döner ve odasına gider. Sırtındaki elma iyice  çürümeye başlamıştır.  O gece geç saatlerde son nefesini veren Samsa’yı sabah evin temizlikçisi ölü halde bulur ve aile bireylerine haber verdikten sonra Samsa’nın ölüsünü atmak için alıp götürür. Samsa’nın ölümünden mutluluk duyan ailesi o gün işe gitmeyip kendilerine zaman ayırmak ister. Ve o günü dışarıda geçirir. Artık tekrar  eski hayatlarına dönmüşerdir !

 

Dönüşüm, düz anlatımının çok ötesinde bir kitap. Satır aralarında önemli detayları olan ince ayrıntılarla bezenmiş bir kitap. Meyve olarak elmanın seçilmesi, mağazadan yönetici gelince Samsa’nın kapıyı açmadan önce konuştuklarının anlaşılmasına rağmen kapıyı açınca anlaşılmamaya başlanması anlaşılmazlıkların önyargılardan kaynaklandığını anlatmak istiyor gibi.  Kız kardeşi başta kardeşinin en büyük destekçisiyken Samsa’nın değişmediğini görünce onun gitmesi gerektiğini söyleyen ilk kişi de kendisi olur. Ayrıca kitap her ne kadar Samsa’nın böceğe dönüşümü ile başlasa da kitapta kızkardeş başta olmak üzere baba’nın değişimi de işlenmiştir.

Yazıyı daha da uzatmamak adına burada bitirelim…

Kitabın filme çevrilmiş hali  :

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s